Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ


    Η Αγάπη μόνη απάντηση στο πρόβλημα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Κάθε θεωρία της Αγάπης θα έπρεπε να αρχίζει με την θεωρία του
ανθρώπου, της ανθρώπινης ύπαρξης. Όπου συναντάμε την Αγάπη, ή
μάλλον το αντίστοιχο της Αγάπης, στα ζώα, πρόκειται κυρίως για
εκδηλώσεις της λειτουργίας των ενστίκτων τους. Στον άνθρωπο
αντίθετα, μόνο υπολείμματα αυτού του ενστικτώδικου μηχανισμού
εξακολουθούν να λειτουργούν. Το βασικό για τον άνθρωπο είναι ότι έχει
ξεφύγει από το ζωικό βασίλειο, από την σκλαβιά των ενστίκτων, ότι έχει
ξεπεράσει τη φύση-αν και ποτέ δεν την εγκαταλείπει.
    Ο άνθρωπος δεν μπορεί να γυρίσει πίσω, μπορεί μόνο να πάει
μπροστά, αναπτύσσοντας το λογικό του, ανακαλύπτοντας μια καινούργια
αρμονία, μια ανθρώπινη αρμονία …
    Όταν γεννιέται ο άνθρωπος, εγκαταλείπει μια κατάσταση
συγκεκριμένη που αντιπροσωπεύει ο κόσμος των ενστίκτων, και
βρίσκεται σε μια κατάσταση ακαθόριστη, αβέβαιη και ανοιχτή. Σιγουριά
υπάρχει μόνο όσο αφορά το παρελθόν, και για το μέλλον μόνο όσο αφορά
το θάνατο.
    Ο άνθρωπος είναι προικισμένος με το λογικό. Είναι ζωή που έχει
συνείδηση του εαυτού της. Ο άνθρωπος έχει συνείδηση του εαυτού του,
του συνανθρώπου του, του παρελθόντος του και των δυνατοτήτων του
μέλλοντός του.
    Αυτή η επίγνωση του εαυτού του …., η επίγνωση ότι είναι μόνος και
ξεχωρισμένος από τους άλλους, αδύναμος μπροστά στις δυνάμεις της
φύσης και της κοινωνίας, όλα αυτά κάνουν την ατομική ξεκομμένη του
ύπαρξη μια αβάσταχτη φυλακή.

    Η εμπειρία της μοναξιάς προκαλεί αγωνία.

    Η επίγνωση του ανθρώπινου ξεχωρισμού χωρίς την επανένωση δια
της αγάπης είναι η πηγή του συναισθήματος της ντροπής. Είναι
ταυτόχρονα η πηγή της αγωνίας και του συναισθήματος της ενοχής.


    … Έτσι η πιο βαθιά ανάγκη του ανθρώπου είναι να ξεπεράσει τη
χωριστή του ύπαρξη, να ξεφύγει από την φυλακή της μόνωσης του.

    …Η ώριμη αγάπη είναι ένωση με τον όρο της διατήρησης της
ακεραιότητας, της ατομικότητας. Η αγάπη είναι ενεργητική δύναμη μέσα
στον άνθρωπο.


    … Η αγάπη του δίνει την δύναμη να ξεπεράσει το συναίσθημα της
απομόνωσης και του χωρισμού, και ωστόσο του επιτρέπει να είναι ο
εαυτός του, να διατηρεί την ακεραιότητά του. Στην αγάπη συμβαίνει
τούτο το παράδοξο: οι δυο γίνονται ένας και ωστόσο παραμένουν δύο.

 

                            ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΦΟΡΑ


    … Η αγάπη είναι δράση και όχι παθητικό αίσθημα. Με τον πιο
γενικό τρόπο, ο ενεργητικός χαρακτήρας της αγάπης μπορεί να
καθοριστεί, αν πούμε ότι αγάπη πρωταρχικά σημαίνει δόσιμο και όχι
απολαβή ……..


    …. Στην σφαίρα των υλικών πραγμάτων, το να δίνεις σημαίνει να
είσαι πλούσιος. Πλούσιος δεν είναι εκείνος που έχει πολλά, αλλά
εκείνος που δίνει πολλά. Ο αποθησαυριστής που έχει την αγωνία και την
έγνοια μην χάσει κάτι, είναι από ψυχολογική άποψη, ο φτωχός και
ξεπεσμένος άνθρωπος, άσχετο με το πόσα έχει. Όποιος έχει τη δύναμη
να δίνει από τον εαυτό του, από το δικό του, είναι πλούσιος. Νοιώθει
τον εαυτό του σαν κάποιον που μπορεί να παρέχει από τον εαυτό του
στους άλλους. Μόνο εκείνος που έχει στερηθεί απ’ όσα ξεπερνούν τις
βασικές ανάγκες για την επιβίωση, θα ήταν ανίκανος να χαρεί την πράξη
της προσφοράς υλικών πραγμάτων.

    … Αλλά η καθημερινή πείρα, δείχνει, ότι εκείνα που ένα άτομο
θεωρεί σαν βασικές ανάγκες, εξαρτώνται τόσο από τον χαρακτήρα του,
όσο και από το τι πραγματικά κατέχει. Είναι γνωστό σε όλους μας, πως
οι φτωχοί είναι πιο πρόθυμοι να δίνουν από τους πλούσιους. Ωστόσο
και η φτώχια που ξεπερνά κάποιο όριο, μπορεί να κάνει την προσφορά
αδύνατη και είναι τόσο εξευτελιστική, όχι μόνο εξαιτίας της άμεσης
δυστυχίας που προκαλεί, αλλά εξαιτίας του ότι στερεί από τον φτωχό την
χαρά της προσφοράς.

    

    Ωστόσο, η πιο σημαντική περιοχή της προσφοράς δεν βρίσκεται
στα υλικά πράγματα, αλλά στον ιδιαίτερο ανθρώπινο κόσμο. Τι δίνει
αλήθεια ένας άνθρωπος στον συνάνθρωπό του; Δίνει από τον εαυτό του,
από το πιο πολύτιμο που έχει, δίνει από την ζωή του. Αυτό δεν σημαίνει
αναγκαστικά ότι θυσιάζει την ζωή του για τον άλλο, αλλά ότι του δίνει από
εκείνο που είναι ζωντανό μέσα του. Του δίνει από την χαρά του, από
το ενδιαφέρον, την κατανόηση, την γνώση, το χιούμορ, την θλίψη του,
από όλες τις εκφράσεις και εκδηλώσεις που κρύβει μέσα του.
    Και καθώς δίνει με αυτόν τον τρόπο, εμπλουτίζει τον συνάνθρωπο,
δυναμώνει το αίσθημα της ζωντάνιας του με το να δυναμώνει τη δική            
του αίσθηση ύπαρξης. Δεν δίνει με σκοπό να πάρει. Η προσφορά είναι
από μόνη της μια εξαίσια χαρά.

    Καθώς όμως δίνει, δεν μπορεί παρά να γεννήσει κάτι καινούριο
μέσα στον άλλον άνθρωπο, και αυτό που γεννιέται αντανακλάται πάλι
σ’ αυτόν. Όταν αληθινά δίνεις, δεν μπορεί παρά να λάβεις εκείνο που σου
ξαναδίνεται. Το να δίνεις έχει σαν επακόλουθο να μεταβάλεις και τον
άλλον άνθρωπο σαν δότη, γι’ αυτό και οι δυο τους συμμετέχουν στην χαρά
αυτού του καινούργιου που δημιούργησαν.

    Στην πράξη της προσφοράς κάτι νέο γεννιέται και τα δυο πρόσωπα
νοιώθουν ευγνωμοσύνη για την ζωή που γεννήθηκε και για τους δυο
τους…. Η αγάπη είναι μια δύναμη που δημιουργεί αγάπη!
Η αδυναμία να δημιουργήσεις αγάπη είναι ανικανότητα!

    ……… Κάθε σχέση σου με τους ανθρώπους και τη φύση πρέπει να
είναι μια έκφραση της πραγματικής ατομικής σου ζωής που αντιστοιχεί
στο αντικείμενο της θέλησης σου. Αν αγαπάς χωρίς να προκαλείς αγάπη,
δηλαδή, αν η αγάπη δεν φέρνει και στον άλλον την αγάπη …. τότε η αγάπη
σου είναι ανίκανη, είναι δυστυχία.
    Αλλά όχι μόνο στην αγάπη το να δίνεις σημαίνει και να παίρνεις. Και
ο δάσκαλος διδάσκεται από τους μαθητές του, ο ηθοποιός ενθαρρύνεται
από το κοινό του, ο Ψυχαναλυτής θεραπεύεται από τον ασθενή του, με
τον όρο ότι δεν μεταχειρίζονται ο ένας τον άλλον σαν αντικείμενα,
αλλά συνδέονται ανάμεσα τους πηγαία και δημιουργικά.

 

                    ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΝΑ ΑΓΑΠΑΣ

    Δεν χρειάζεται, ίσως, να τονίσουμε ιδιαίτερα, ότι η ικανότητα
αγαπάς σαν μια πράξη προσφοράς εξαρτάται από την ανάπτυξη του
χαρακτήρα ενός ατόμου. Προϋποθέτει να έχει φτάσει κανείς σε έναν
προσανατολισμό, σε μια αντίληψη ζωής ξεκάθαρα δημιουργική.
    Σ΄ αυτήν την αντίληψη το άτομο έχει ξεπεράσει την εξάρτηση, την
ναρκισσιστική παντοδυναμία, την επιθυμία να εκμεταλλεύεται άλλους ή να
αποθησαυρίζει, και έχει αποκτήσει σταθερή πίστη στις δικές του
ανθρώπινες δυνάμεις και το θάρρος να στηρίζεται σ’ αυτές τις
δυνάμεις για την πραγμάτωση των σκοπών του. Στο βαθμό που αυτές
οι ιδιότητες λείπουν, φοβάται να δώσει τον εαυτό του και επομένως να
αγαπήσει!


                        ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΓΑΠΗ;


    …….. Ο ενεργητικός χαρακτήρας της αγάπης γίνεται φανερός στο ότι
πάντα περιέχει ορισμένα βασικά στοιχεία που είναι κοινά σε όλες τις
μορφές της αγάπης. Αυτά τα στοιχεία είναι : Φροντίδα, Ευθύνη,
Σεβασμός και Γνώση.
        Ότι η αγάπη περιέχει την φροντίδα είναι ολοφάνερο στην αγάπη μιας
μητέρας για το παιδί της……….,

    καμία διαβεβαίωση για την αγάπη της δεν θα μας φαινόταν ειλικρινής,

αν την βλέπαμε να μην δείχνει φροντίδα για
το μωρό, αν παραμελούσε την τροφή του, την καθαριότητά του, την
σωματική του άνεση. Αλλά μας κάνει δυνατή εντύπωση η αγάπη της,
όταν την βλέπουμε να περιποιείται το μωρό……..
    

    ……… Έτσι συμβαίνει και για μια γυναίκα που μας έλεγε ότι αγαπά τα
λουλούδια και βλέπαμε ότι ξεχνούσε να τα ποτίσει ……, ασφαλώς δεν θα
πιστεύαμε στην «αγάπη της» για τα λουλούδια.
Αγάπη είναι το ενεργητικό ενδιαφέρον για την ζωή και την
ανάπτυξη αυτού που αγαπάμε. Όπου αυτό το ενεργητικό ενδιαφέρον
λείπει δεν υπάρχει αγάπη ……, η ουσία της αγάπης είναι να «μοχθείς» για
κάτι και να «αναστήσεις» κάτι, ……., αγάπη και μόχθος είναι αξεχώριστα.
Αγαπά κανείς εκείνο για το οποίο μοχθεί και μοχθεί για εκείνο που
αγαπά.

εκείνο για το οποίο μοχθεί και μοχθεί για εκείνο που αγαπά.
Αλλά η φροντίδα και το ενδιαφέρον συνοδεύονται από μια άλλη
ιδιότητα της αγάπης: την Ευθύνη. Σήμερα η ευθύνη συχνά υποδηλώνει
ένα καθήκον, κάτι που επιβάλλεται σε ένα άτομο απέξω. Αλλά, η ευθύνη,
στην αληθινή της έννοια, είναι μια ολοκληρωτικά θεληματική,
αυτόβουλη πράξη …., να είσαι υπεύθυνος σημαίνει να είσαι έτοιμος
και ικανός να ανταποκριθείς……, αυτή η ευθύνη στην περίπτωση της
μητέρας και του παιδιού αναφέρεται στην φροντίδα των σωματικών,
υλικών αναγκών. Στην αγάπη ανάμεσα σε ενηλίκους αναφέρεται κυρίως
στις ψυχικές ανάγκες του άλλου ατόμου.
    

    Η ευθύνη θα μπορούσε εύκολα να ξεπέσει στην κυριαρχία και την
κατοχή, αν δεν υπήρχε ένα τρίτο συστατικό της αγάπης: ο σεβασμός. Ο
Σεβασμός, δεν είναι φόβος ή δέος, αλλά σημαίνει την ικανότητα να
βλέπεις ένα άτομο όπως είναι και να έχεις επίγνωση της μοναδικής
του ατομικότητας……,

    ο σεβασμός προϋποθέτει την απουσία εκμετάλλευσης.

    Θέλω το πρόσωπο που αγαπώ να αναπτυχθεί και να
εξελιχθεί για το δικό του καλό και με τον δικό του τρόπο και όχι με σκοπό
να με υπηρετήσει. Αν αγαπώ τον άλλον, τότε νοιώθω ένα μαζί του ή μαζί
της, αλλά μαζί του όπως αυτός είναι, όχι, όπως εγώ θα είχα ανάγκη να
είναι, σαν ένα αντικείμενο για την εξυπηρέτηση μου.
Είναι φανερό ότι ο σεβασμός είναι δυνατός μόνο, εάν εγώ έχω
φτάσει στην ανεξαρτησία…. Ο σεβασμός υπάρχει μόνο επάνω στην βάση
της ελευθερίας …., η αγάπη είναι παιδί της λευτεριάς, ποτέ της
κυριαρχίας.

    Δεν είναι όμως δυνατόν να σέβεσαι ένα πρόσωπο, αν δεν το
γνωρίζεις. Η φροντίδα και η ευθύνη θα ήταν τυφλές αν δεν τις οδηγούσε
η γνώση…, υπάρχουν πολλά επίπεδα, πολλά στρώματα γνώσης. Η γνώση,
που είναι μια πλευρά της αγάπης, δεν σταματά στην περιφέρεια, αλλά
προχωρεί στον πυρήνα, στο κέντρο. Είναι δυνατή, μόνο αν μπορώ να
ξεπεράσω τον εαυτό μου και να δω το άλλο άτομο με τα δικά του κριτήρια.
Μπορώ να καταλάβω π.χ., ότι κάποιος είναι θυμωμένος, ακόμα και
αν δεν το δείχνει φανερά. Μπορώ, όμως, ίσως και να τον ξέρω ακόμα
βαθύτερα. Τότε ξέρω ότι είναι ανήσυχος και στεναχωρημένος, ίσως να
νοιώθει μόνος και ένοχος. Τότε καταλαβαίνω, ότι ο θυμός του είναι μια
εκδήλωση από κάτι βαθύτερο και τον βλέπω σαν άνθρωπο που αγωνιά
και βασανίζεται, σαν άνθρωπο που υποφέρει μάλλον, παρά σαν οργισμένο.


    Η γνώση έχει ακόμα μια, την πιο θεμελιώδη σχέση με το πρόβλημα
της αγάπης. Η βασική ανάγκη για συνένωση με ένα άλλο πρόσωπο, με
σκοπό να ξεφύγουμε από την φυλακή της απομόνωσής μας, συνδέεται
στενά με μια άλλη ειδικά ανθρώπινη επιθυμία, την επιθυμία να
γνωρίσουμε «το μυστικό» του ανθρώπου!

 

    ………,δεν μπορούμε, παρά να ποθούμε να εισδύσουμε στο μυστήριο
της ψυχής του ανθρώπου, στον εσώτατο πυρήνα που είναι ο «άλλος»
άνθρωπος, «αυτός».

        Υπάρχει ένας τρόπος απεγνωσμένος, για να πιάσουμε το μυστήριο,
είναι η πλήρης εξουσία πάνω σ’ ένα άλλο άτομο……, ακόμα και στα μικρά
παιδιά βλέπουμε αυτόν τον τρόπο προς την γνώση του άλλου να
εκδηλώνεται ανοιχτά. Το παιδί ξεχωρίζει ένα αντικείμενο και το
κομματιάζει με σκοπό να το γνωρίσει. Ή παίρνει παράμερα ένα ζωάκι (και
το περιεργάζεται), ή με σκληρότητα τραβά τα φτερά μιας πεταλούδας, με
σκοπό να την γνωρίσει, να εκβιάσει το μυστικό της. Αυτή η σκληρότητα
έχει ένα βαθύτερο ελατήριο. Τον πόθο να γνωρίσει το μυστικό των
πραγμάτων και της ζωής!
    

    Ο άλλος δρόμος για την γνώση του «μυστηρίου», (της φύσης του
αντικειμένου που αγαπάμε) είναι η αγάπη. Η αγάπη είναι μια ενεργητική
διείσδυση στο άλλο πρόσωπο, στην οποία, ο πόθος μου για γνώση
κατασιγάζει με την συνένωση. Στην πράξη της συνένωσης, σε γνωρίζω,
γνωρίζω τον εαυτό μου, γνωρίζω τον καθένα και πάλι δεν γνωρίζω
τίποτε. Γνωρίζω με τον μόνο τρόπο που μου είναι δυνατό αυτό που είναι
ζωντανό-με την εμπειρία της συνένωσης….
    

    …… Η αγάπη είναι ο μόνος τρόπος γνώσης που στην πράξη της
συνένωσης απαντά στο αίτημά μου. Στην πράξη της αγάπης, της
προσφοράς του εαυτού μου, στην πράξη της διείσδυσης στο άλλο
άτομο, βρίσκω τον εαυτό μου, ανακαλύπτω τον εαυτό μου,
ανακαλύπτω και τους δυο μας, ανακαλύπτω τον άνθρωπο!
    Η λαχτάρα να γνωρίσουμε τους εαυτούς μας και το συνάνθρωπό μας
εκφράστηκε στο δελφικό ρητό «γνώθι σαυτόν». Είναι η πρωτοπηγή όλης
της ψυχολογίας.

    …. Ο μόνος τρόπος της τέλειας γνώσης βρίσκεται στην πράξη της
αγάπης: αυτή η πράξη ξεπερνά τη σκέψη, ξεπερνά τα λόγια. Είναι η
τολμηρή βύθιση μέσα στην εμπειρία της συνένωσης.
Ωστόσο η γνώση με τη σκέψη, που είναι η ψυχολογική γνώση,
είναι αναγκαία προϋπόθεση για την πλήρη γνώση στην πράξη της
αγάπης. Πρέπει, οφείλω να γνωρίσω το άλλο άτομο και τον εαυτό μου
αντικειμενικά, για να είμαι σε θέση να δω την πραγματικότητά του, ή
μάλλον για να ξεπεράσω τις αυταπάτες, την παράλογα παραμορφωμένη
εικόνα που έχω γι’ αυτό. Μόνο αν γνωρίζω έναν άνθρωπο αντικειμενικά,
θα μπορέσω να τον γνωρίσω στην βαθύτατη ουσία του, στην πράξη της
αγάπης.
    

    ….. Η εμπειρία της συνένωσης με τον άνθρωπο βασίζεται στην
επίγνωση μας για τα ουσιαστικά κι όχι συμπτωματικά όρια της
ανθρώπινης γνώσης. Είναι η επίγνωση ότι ποτέ δε θα «συλλάβουμε» το
μυστικό του ανθρώπου, αλλ’ ότι, εντούτοις, μπορούμε να το γνωρίσουμε
μέσα στην πράξη της αγάπης………

    ……..Φροντίδα, ευθύνη, σεβασμός και γνώση είναι αλληλένδετα.
Είναι η συνισταμένη των ιδιοτήτων που μπορεί να βρεθεί στο ώριμο άτομο.
Στο άτομο δηλαδή πού αναπτύσσει τις προσωπικές του δυνάμεις
δημιουργικά, που θέλει να έχει μόνο εκείνο για το οποίο μόχθησε, που
έχει εγκαταλείψει τα ναρκισσιστικά όνειρα για παντογνωσία και
παντοδυναμία, που έχει φτάσει στην ταπεινοσύνη τη βασισμένη στην
εσωτερική δύναμη, που μόνο η πηγαία δημιουργική δραστηριότητα μπορεί
να δώσει.
        ……….. Η Τέχνη της Αγάπης συνεχίζεται από αποσπάσματα, που
όπως παραπάνω παραθέσαμε,
                                                            από το έργο του Erich Fromm,
                                        Η Τέχνη της Αγάπης, Εκδόσεις Μπουκουμάνη